ʻAuhea ʻoukou e nā kānaka maoli o Hawaiʻi nei ma ke kūpaʻa like ʻana no ka pono o ka ʻāina. Nā koa o ko kākou lāhui he Hawaiʻi, nā pua hoʻi o ko kākou poʻe kūpuna i hala aku i ka pō hiwahiwa a Kāne. Na wai e ʻole iā lākou? Na wai e hōʻole iā lākou? Na wai e huli kua i ko lākou kūpaʻa mau? No kākou kēia kuleana a lākou i waiho ai.
ʻAuhea ʻoukou!
Wahi a nā kūpuna: “I ʻolāʻolā nō ka huewai i ka piha ʻole.” ʻo ia hoʻi, kanikani nui ka waha ke piha pono ʻole kona ʻumeke i ka ʻike a me ka naʻauao. Aia ka naʻauao i loko o ka hana a me ka hoʻokō.
ʻAuhea ʻoukou e nā Hawaiʻi!
ʻO Kanaʻiolowalu, ua pili kikoʻī ia i ka manaʻo o nā huaʻōlelo ʻelua i hoʻokomo ʻia i loko o kēia huaʻōlelo hoʻokahi: ʻo naʻi, no kekahi o kākou, noʻonoʻo koke ana iā Kamehameha Nui me kona kapa ʻia ʻo Kanaʻiaupuni, nāna hoʻi i lawe a lilo a hoʻohui i nā mokupuni ma lalo o kona mana aliʻi. He pili nō i ia manaʻo ʻo naʻi; he ʻimi, he hoʻoikaika, he noke, he kiʻi a hoʻihoʻi ʻia paha ka ikaika, ka mana a me ka pono. ʻO olowalu, ma kēia pōʻaiapili, he pili i ke kani e laʻa hoʻi me ka mea e lohe ʻia ke poʻi mai ka nalu ma ka ʻaekai he ʻiliʻili ke ʻano. ʻO ia kani o nā ʻiliʻili ke pā i ke kai e holo ana i waena i ʻō a i ʻō aneʻi. A no laila, ʻo ka manaʻo o Kanaʻiolowalu ma kēia pōʻaiapili i ʻokoʻa loa mai ka luku ʻia o nā kānaka ma Olowalu he mau makahiki i hala aku nei, ʻo ia hoʻi, ke kū like ʻana o nā kini a lehu he Hawaiʻi a me ka naue like aku i ka ʻimi, kiʻi, a hoʻihʻi ʻia o ka pono.ʻO ke kanaka nāna ua inoa nei, ua akamai loa ʻo ia a nui kona ʻike no nā moʻolelo kahiko o Hawaiʻi nei, a no laila, ʻaʻohe kānālua no kona koho pono ʻana i ka inoa ʻo Kanaʻiolowalu. ʻO ka mea wale nō e kānālua ai ua inoa nei, ʻo ia hoʻi ka ʻike ʻole. ʻO ia wale nō.
ʻAuhea ʻoukou e ko Hawaiʻi!
ʻO ka inoa, he koʻikoʻi nō ia i ka Hawaiʻi. ʻAʻole hoʻi pono koho wale ʻia akā, he koho pono nō. A ʻo ka nani o ka ʻōlelo Hawaiʻi, ʻo ia kona nōhie ma kekahi ʻano a me kona nohihi pū i mea e pono ai ka ʻike no ʻike leʻa i ka manaʻo koʻikoʻi o nā inoa e hāʻawi pono ʻia. A no laila, ʻoiai he mea nui ke kapa inoa a me ka ʻike maoli i kona mau manaʻo, ʻaʻole nō pau ma laila ka mea nui koʻikoʻi. Aia a ʻike maoli ʻia ka nani a me ke kūpono o ka inoa e like me kona haku pono ʻia, aia hoʻi ka waiwai i loko o ka hoʻokō ʻia o ia mau hana e ola ai ia inoa. A no laila, inā nō he Hawaiʻi ʻoe ma ke koko a ma ka naʻau paha, ʻo kou aloha no ka ʻāina a me ka lāhui Hawaiʻi, kou home a one hānau paha, ʻo ia ka mea e Hawaiʻi ai kākou a pau. ʻO kēlā paʻu like hoʻi o kānaka, ʻaʻole ana kēlā he waiwai i ke komikina, ʻaʻole ia he waiwai i ke aupuni ʻAmelika, ʻo ko kākou waiwai nō hoʻi ia a he waiwai ia i ko kākou Hawaiʻi ʻana.
ʻAuhea kākou!
He keʻehina mua hoʻi kēia ma ka hahai ʻana i nā meheu wāwae o ko kākou poʻe kūpuna, ke kū haʻaheo ʻana no ko kākou pono he Hawaiʻi. E holomua nō kākou ma nā hana e hoʻoholomua mau ana i kā kākou ʻōlelo, e holomua nō ma nā hana e hoʻoholomua ana i ko kākou ʻike kuʻuna, e holomua nō ma nā hana e hoʻoholomua ana i ko kākou kuana ʻike Hawaiʻi. Eia naʻe, he aha ka waiwai o ko kākou hoʻoholomua ʻana i ua mau mea nei inā ua ʻole mai ko kākou hana like ʻana? Ma hea ka waiwai o ko kākou ʻike kuʻuna inā ʻaʻole loa kākou hoʻopili aku i ke ʻano kūpaʻa o ko kākou poʻe kūpuna? Ma hea ka waiwai o ko kākou kuana ʻike Hawaiʻi inā ua kaʻawale loa ko kākou noʻonoʻo ʻana? Ma hea ka waiwai o kā kākou ʻōlelo inā ʻaʻohe hoʻokahi o ko kākou leo?
ʻAuhea ʻoukou, ʻo ke keiki kēia, ola nā iwi!
E ʻimi like kākou i ka mea e pono ai ko kākou lāhui ma kēia paʻu mau ʻana no ko kākou ʻāina e like me ko kākou poʻe kūpuna i mea hoʻi e ola mau ai nā iwi kūpuna i waena o nā hanauna e hiki mai ana kekahi. A ʻo kahi e hoʻomaka ai, ʻo ia hoʻi ka hiki iā kākou a pau ke hui like a kūpaʻa ma ke ʻano he hoʻokahi. No ka mea, ʻo kēia noʻonoʻo kaʻawale ʻana a me kēia kūʻē ʻana aku kekahi i kekahi, he noʻonoʻo Haole nō hoʻi ia. ʻO ka mea e pono ai kākou a pau, ʻo ia hoʻi ka hana like ʻana a me ka paʻu like ʻana ma ke ʻano he hoʻokahi, ma ke ʻano he Hawaiʻi maoli o kēia lāhui Hawaiʻi nei.
No kākou kēia e nā ēwe o ka puʻupuʻu hoʻokahi, eō mai!
E hui kākou a pau ma kēia hoʻonaʻauao ʻana a no ka mea, “I ʻolāʻolā nō ka huewai i ka piha ʻole.”
Naʻu me ka haʻahaʻa,
na ʻIwalani Kūaliʻi-Kahoʻohanohano
